Ο πόλεμος στο Ιράν έχει πυροδοτήσει τη σοβαρότερη ενεργειακή κρίση που έχει καταγραφεί ποτέ, με τον επικεφαλής του Διεθνούς Οργανισμού Ενέργειας (IEA) Φατίχ Μπιρόλ να προειδοποιεί ότι η αποκατάσταση της ομαλότητας στις ροές πετρελαίου και φυσικού αερίου από τον Περσικό Κόλπο μπορεί να απαιτήσει έξι μήνες ή και περισσότερο. Η τρέχουσα αναταραχή, όπως τονίζει, ξεπερνά σε ένταση τα σοκ της δεκαετίας του 1970 αλλά και την κρίση που ακολούθησε τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία το 2022.

Σύμφωνα με τον Μπιρόλ, έχει ήδη τεθεί εκτός αγοράς μεγαλύτερος όγκος πετρελαίου από εκείνον των πετρελαϊκών κρίσεων του ’70, ενώ οι ποσότητες φυσικού αερίου που έχουν διακοπεί είναι διπλάσιες από τις ροές που σταμάτησαν από τη Ρωσία προς την Ευρώπη το 2022. Παρά την κλίμακα της διαταραχής, εκτιμά ότι πολιτικοί και αγορές υποτιμούν ακόμη το μέγεθος της απειλής, καθώς περίπου το ένα πέμπτο της παγκόσμιας προσφοράς πετρελαίου και φυσικού αερίου είναι ουσιαστικά εγκλωβισμένο στη Μέση Ανατολή.

Ο επικεφαλής του ΙΕΑ περιγράφει ως «ζωτικές αρτηρίες» της παγκόσμιας οικονομίας τις ροές από την περιοχή, που δεν αφορούν μόνο την ενέργεια αλλά και κρίσιμες πρώτες ύλες, όπως λιπάσματα για τη γεωργία, πετροχημικά για πλαστικά, ρούχα και βιομηχανική παραγωγή, καθώς και θείο και ήλιο. Η διακοπή αυτών των ροών δημιουργεί πολλαπλά σοκ στην εφοδιαστική αλυσίδα, με αλυσιδωτές επιπτώσεις σε παραγωγή, τιμές και πληθωρισμό.

Την ώρα που οι προειδοποιήσεις του ΙΕΑ γίνονται πιο έντονες, η τιμή του Brent έχει ήδη ξεπεράσει τα 110 δολάρια ανά βαρέλι, μετά τις πυραυλικές επιθέσεις σε καίριες ενεργειακές υποδομές, όπως το γιγαντιαίο κοίτασμα φυσικού αερίου South Pars στο Ιράν και το μεγάλο ενεργειακό συγκρότημα Ras Laffan στο Κατάρ. Ο Μπιρόλ αποφεύγει να προβλέψει ποια επίπεδα μπορεί να αγγίξει το πετρέλαιο, σημειώνει όμως ότι όσο παραμένει διαταραγμένη η ναυσιπλοΐα στα Στενά του Ορμούζ –τον βασικό διάδρομο εξαγωγών ενέργειας από τον Κόλπο– οι πιέσεις στις τιμές θα συνεχίσουν να εντείνονται.

Ακόμη και σε σενάριο ταχείας αποκλιμάκωσης του πολέμου, ο επικεφαλής του ΙΕΑ προειδοποιεί ότι η πλήρης αποκατάσταση της παραγωγής και των εξαγωγικών δυνατοτήτων θα είναι χρονοβόρα. Για ορισμένες εγκαταστάσεις εκτιμά ότι θα απαιτηθούν τουλάχιστον έξι μήνες για να επανέλθουν σε κανονική λειτουργία, ενώ για άλλες η περίοδος αυτή θα είναι σημαντικά μεγαλύτερη, κρατώντας για καιρό την παγκόσμια αγορά σε καθεστώς έντονης αβεβαιότητας.

Ως άμεσο μέτρο ανάσχεσης των ελλείψεων, ο ΙΕΑ ανακοίνωσε την απελευθέρωση 400 εκατ. βαρελιών πετρελαίου και διυλισμένων προϊόντων από τα διεθνή αποθέματα, ποσότητα που αντιστοιχεί περίπου στο 20% των συνολικών στρατηγικών αποθεμάτων. Ο Μπιρόλ υπογραμμίζει ότι, παρότι διατηρείται ακόμη «το 80% στο απόθεμα», τέτοιες παρεμβάσεις δεν είναι ικανές να υποκαταστήσουν τη χαμένη προσφορά από τη Μέση Ανατολή και ότι καθοριστικής σημασίας παραμένει η αποκατάσταση της διέλευσης μέσω των Στενών του Ορμούζ.

Παράλληλα, καλεί τις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις να μην χαλαρώσουν το καθεστώς κυρώσεων και περιορισμών στο ρωσικό φυσικό αέριο, προειδοποιώντας να μη γίνει ξανά το «λάθος» της υπερβολικής ενεργειακής εξάρτησης από τη Μόσχα. Η επιστροφή στο ρωσικό αέριο, όπως αναφέρει, δεν έχει σαφές οικονομικό πλεονέκτημα, καθώς οι τιμές του παραδοσιακά συνδέονται με το πετρέλαιο και θα κινούνταν σε επίπεδα συγκρίσιμα με τις σημερινές τιμές στην Ευρώπη, ενώ οι αγωγοί Nord Stream δεν λειτουργούν πλέον και η εικόνα της Ρωσίας ως αξιόπιστου προμηθευτή έχει υποστεί βαριά πλήγμα.

Ο Μπιρόλ εκτιμά ότι η νέα κρίση θα οδηγήσει σε ακόμη πιο ενεργό ρόλο των κυβερνήσεων στον ενεργειακό σχεδιασμό, όπως συνέβη μετά τα σοκ του 1973 και του 1979. Υπενθυμίζει ότι τότε πάνω από το 40% της σημερινής παγκόσμιας πυρηνικής ισχύος κατασκευάστηκε ως άμεση απάντηση στην κρίση, ότι η κατανάλωση καυσίμου των αυτοκινήτων μειώθηκε στο μισό μέσα σε μία δεκαετία και ότι πολλές χώρες αναθεώρησαν ριζικά τις εμπορικές και ενεργειακές τους διαδρομές.

Σε αυτό το πλαίσιο, προβλέπει ένα νέο κύμα πολιτικών για την ενεργειακή μετάβαση, με ώθηση σε επενδύσεις στην πυρηνική ενέργεια, επιτάχυνση της ηλεκτροκίνησης αλλά και, σε βραχυπρόθεσμη βάση, αναβίωση της χρήσης άνθρακα εις βάρος του φυσικού αερίου για λόγους ασφάλειας εφοδιασμού. Η σύγκρουση στη Μέση Ανατολή, όπως διαμηνύει ο επικεφαλής του ΙΕΑ, δεν αναδιαμορφώνει μόνο τον χάρτη της ενέργειας, αλλά δοκιμάζει εκ νέου την ανθεκτικότητα της παγκόσμιας οικονομίας απέναντι σε συνδυασμένα σοκ προσφοράς και τιμών.